Pinwheelstelsel (M101) fotograferen na een supernova
Stel je voor: je staat in je achtertuin, de nacht is helder, en je richt je telescoop op een plekje in de Grote Beer.
Daar ligt M101, het Pinwheelstelsel, een prachtig spiraalstelsel op 21 miljoen lichtjaar. Maar nu is er iets bijzonders gebeurd. In mei 2023 werd daar een supernova ontdekt, SN2023IXF, en die kun je nu zelf zien – of zelfs fotograferen. Dit is hét moment om je telescoop op die verre sterrenhoop te richten en een stukje kosmische geschiedenis vast te leggen.
Wat is er aan de hand met M101?
Het Pinwheelstelsel, oftewel M101, is een geliefd doel voor astrofotografen. Het is een groot spiraalstelsel dat relatief helder is, met een schijnbare magnitude van 7,7.
Dat betekent dat je het met een verrekijker al kunt opvangen als een vage vlek, en met een telescoop zie je meer structuur. Maar op 19 mei 2023 gebeurde er iets spectaculairs: de supernova SN2023IXF werd ontdekt door Koichi Itagawa. Een supernova is de explosie van een ster aan het einde van zijn leven. SN2023IXF is een Type II supernova, wat betekent dat het ontstond uit de implosie van een zware ster.
Dit is de vijfde supernova die in M101 is waargenomen, maar de eerste sinds jaren die zo helder en goed te zien is. Bovendien is het de dichtstbijzijnde supernova in vijf jaar, wat het extra speciaal maakt voor ons hier op Aarde.
Zelf bekijken of fotograferen?
Ja, je kunt SN2023IXF zelf zien! Met een verrekijker van 10x50 of groter is de supernova al waarneembaar, vooral als je donkere hemel hebt.
Met een telescoop wordt het nog leuker: een 8-inch (20 cm) telescoop laat de supernova duidelijk zien als een helder puntje naast het vage schijfje van M101. De supernova bereikte magnitude +11.0 op 21 mei, en hoewel hij nu langzaam afneemt, is hij nog steeds helder genoeg voor amateurtelescopen. Wil je fotograferen?
Gebruik dan een camera die geschikt is voor astrofotografie, zoals een DSLR of een dedicated astrocamera. Een populaire keuze is de ZWO ASI294MC Pro, ongeveer €1.200, of een instapmodel zoals de ZWO ASI120MC-S voor rond €300.
Voor live stacking – een techniek om ruis te verminderen – is SharpCap 4.0 een uitstekende software.
Het is gratis te gebruiken, maar de Pro-versie kost €12 per jaar en biedt extra functies zoals automatische focus en temperatuurregeling. Let wel op lichtvervuiling. M101 zelf was in sommige gebieden niet zichtbaar door straatlampen, zoals gemeld in bron 3. Zoek een donkere locatie of gebruik een lichtvervuilingsfilter, zoals de Optolong L-Pro, die rond €150 kost. Deze filter blokkeert storende golflengten zonder de kleuren van de sterren te verstoren.
Hoe vind je M101 en de supernova?
M101 ligt in het sterrenbeeld Grote Beer, ongeveer 4° verwijderd van de heldere ster Mizar.
Gebruik star hopping: begin bij Mizar (de middelste ster van de steel van de Steelpan) en hop dan 4° noordwaarts. Je kunt een sterrenkaart app zoals Stellarium gebruiken, of een fysieke sterrenkaart zoals de Pocket Sky Atlas (€25). Met een verrekijker van 10x50 of 15x70 vind je M101 als een vage vlek – en als je goed kijkt, zie je het heldere puntje van SN2023IXF ernaast. Wil je de Pinwheel Galaxy vastleggen? De supernova is zichtbaar met verrekijker of telescoop, en M101 staat bijna in de zenit in de zomermaanden, wat gunstig is voor waarneming.
Minder atmosferische storingen betekent een scherper beeld. Gebruik een telescoop met een diafragma van minimaal 10 cm (4 inch) voor een goed zicht op het stelsel en de supernova.
Een populaire keuze is de Sky-Watcher Dobson 8" (20 cm), ongeveer €450, of een compacte refractor zoals de Explore Scientific ED102 voor rond €600.
Timing is belangrijk. SN2023IXF groeide snel: van magnitude +14.9 naar +13.5 in 11 uur, en naar +11.0 op 21 mei. Hoewel hij nu afneemt, is hij nog steeds helder genoeg om te fotograferen. Check de actuele magnitude op sites zoals de American Association of Variable Star Observers (AAVSO) – geen link, maar zoek gewoon op "AAVSO SN2023IXF".
Praktische tips voor fotograferen
Begin met een goede voorbereiding. Zorg dat je telescoop goed uitgelijnd is (collimatie) en dat je focus scherp is.
Gebruik een autoguider zoals de ZWO ASI120Mini (€150) om trillingen te voorkomen. Voor M101 met supernova is een belichtingstijd van 30 seconden tot 2 minuten per frame ideaal, afhankelijk van je uitrusting. Live stacking in SharpCap helpt om ruis te verminderen zonder uren te hoeven wachten.
Let op de maan. Een heldere maan kan de donkere hemel verstoren, dus plan je sessie rond nieuwe maan.
Gebruik een maankalender of app om de beste nachten te vinden. En vergeet niet: M101 is een deep-sky object, dus een lange belichting is nodig.
Probeer 10-20 frames te maken en combineer ze in software zoals DeepSkyStacker (gratis) of PixInsight (€230 voor een licentie). Specifieke producten die helpen: een equatoriale montering zoals de Sky-Watcher EQ5 (€400) voor stabiele tracking, en een dew heater zoals de Kendrick Dew Heater (€50) om condens op je lens te voorkomen. Als je budget beperkt is, begin dan met een simpele DSLR zoals de Canon EOS 200D (€400 tweedehands) en een statief – je kunt zelfs handheld foto's maken met een telelens van 200mm!
Gerelateerde Astroblogs
Meer over supernova's en M101
Ben je geïnspireerd geraakt? Er zijn tal van blogs en forums waar je meer kunt lezen over supernova's en deep-sky fotografie.
Zoek naar verhalen over SN2011fe, een Type Ia supernova in M101 met een absolute magnitude van -19.4, die ooit magnitude 10.2 bereikte. Of leer hoe je de Krabnevel (M1) kunt fotograferen om de details in een supernova restant zelf te ontdekken. Communities zoals het Nederlandse Astro-Forum of Cloudy Nights zijn geweldige plekken om vragen te stellen en foto's te delen.
Onthoud: elke supernova is uniek. SN2023IXF is Type II, niet Type Ia – dat verschil zit in de oorzaak: Type II komt van zware sterren, Type Ia van witte dwergen. Verwar ze niet!
Probeer zelf foto's te maken en deel je resultaten. De kosmos is dichterbij dan je denkt, en met een beetje oefening kun je zelfs de Vlamnevel naast Alnitak vastleggen of pronken met je eigen opnames van M101 en zijn nieuwe ster.