Dolfijn (Delphinus): Een klein maar fijn sterrenbeeld voor beginners
Waarom de Dolfijn je volgende doelwit moet zijn
De Dolfijn is klein. Echt klein. Als je een verrekijker van 7x50 of 10x50 mm hebt, past het hele sterrenbeeld in je beeldveld.
Dat is meteen zijn grootste kracht. Je hoeft niet eindeloos te zoeken of te draaien aan je statief.
Je vindt het ruitje, houdt je kijker rustig en je ziet het meteen in z’n volle glorie. Dit geeft een enorm gevoel van voldoening. Het is de tegenhanger van het zoeken naar de Andromedanevel; hier zie je in één oogopslag dat je goed zit. Daarnaast staat de Dolfijn in een prachtig stukje hemel.
Het ligt niet in de drukke Melkweg-strook, waardoor de sterren mooi gespreid zijn.
De helderste ster, Rotanev, heeft een mooi scherp blauw-witte kleur. Als je hem vergelijkt met de wat doffere, meer oranje sterren eromheen, leer je direct iets over de kleuren van sterren. Het is een perfecte training voor je oog.
En voor wie een stapje verder wil: de Dolfijn ligt vlakbij de waterdamp van de planeet Neptunus. Als je die een keer wilt spotten, is de Dolfijn je wegwijzer.
De kern: wat je echt gaat zien
De basis van de Dolfijn is het 'Dolfijnsruitje'. De vier helderste sterren vormen een ruit of een kleine diamant.
De bovenste twee sterren, Sualocin en Rotanev, zijn de meest bekende. Ze zijn ongeveer even helder, magnitude 3,8 en 3,6. Rotanev (Beta Delphini) is de noordwestelijke hoek. Als je goed kijkt, lijkt die net een tintje warmer, iets oranjer.
Sualocin (Alpha Delphini) is de noord-oostelijke en heeft die typische koele, blauw-witte kleur van jonge sterren. De naamgeving is overigens een grapje: 'Sualocin' is Latijn voor 'van Nicolaus', een eerbetoon aan de Italiaanse sterrenkundige Niccolò Cacciatore.
De andere twee hoekpunten van het ruitje zijn Gamma en Delta Delphini.
Deze zijn net iets zwakker, magnitude 4,3 en 4,4. Ze zijn prima te zien met een verrekijker. Als je eenmaal het ruitje te pakken hebt, kijk je eigenlijk naar de staart van de dolfijn.
De staart loopt uit in een rijtje zwakkere sterren die naar het zuiden wijzen, richting het sterrenbeeld Pijl. Dit kleine lijntje helpt je om het beeld vast te houden.
In totaal heeft de Dolfijn ongeveer 10 sterren die je met het blote oog kunt tellen, afhankelijk van je locatie. In een verrekijker zie je er zo 20 tot 30. Een leuk detail voor wie een telescoop heeft: Gamma Delphini is in feite een prachtige dubbelster.
Met een kleine telescoop op een statief, vanaf een 70mm refractor, kun je de twee componenten al scheiden.
De hoofdster is geel, de begeleider is oranje. Het is een feestje om naar te kijken. De afstand tussen de twee is 51 boogseconden, dus ze zijn makkelijk uit elkaar te houden met een verrekijker op een statief of een kleine telescoop.
De beste tijd en manier om de Dolfijn te vinden
De Dolfijn is een zomer- en herfststerrenbeeld. In juli en augustus staat het pal boven je hoofd rond middernacht.
In september en oktober zakt het langzaam weg in het westen na zonsondergang. De makkelijkste manier om hem te vinden is door eerst de Grote Vos (Vulpecula) te zoeken. Dat is een redelijk onopvallend vierkantje net onder de Zwaan.
De Dolfijn ligt daar pal onder, naar het zuiden. Een andere goede gids is de heldere ster Deneb in het Zwaan.
Volg de lijn van de Zwaan naar het zuiden en je vindt het ruitje. Als je een telescoop met een GoTo-systeem hebt, typ je gewoon 'Delphinus' in. Maar voor visuele waarneming is het leuker om te leren navigeren. Zet je verrekijker op scherp op oneindig.
Richt op de ster Altair in de Arend. Draai langzaam naar het zuidwesten, richting de horizon.
Daar vind je de kleine driehoek van Pijl (Sagitta). Net boven die driehoek ligt het ruitje van de Dolfijn. Als je eenmaal weet hoe het eruitziet, herken je het altijd.
Het is een van de meest herkenbare kleine vormen aan de hemel.
Wat je kijkmateriaal betreft: een verrekijker van 10x50 is ideaal. Je ziet het ruitje direct, en je ziet dat de sterren verschillende kleuren hebben. Voor een telescoop is een brandpuntsafstand tussen de 400mm en 800mm perfect.
Gebruik een laag vergrotingsoculair, bijvoorbeeld een 25mm of 32mm, om het hele beeld in je oog te vangen. Het gaat hier niet om het ontdekken van extreem fijne details, maar om het overzicht en de schoonheid van het geheel.
Wat zit er nog meer in de buurt? (En wat je kunt kopen)
De Dolfijn is de poort naar de omgeving. Richt je telescoop ook eens op de Kleine Hond met de heldere ster Procyon. Net ten noorden ligt de poolster, Polaris, en de kleine Beer.
Naar het westen ligt de herkenbare herfsthemel met de Andromedanevel (M31) en het sterrenbeeld Cassiopeia. Naar het oosten zie je al de eerste sterren van Orion, het mooiste sterrenbeeld voor de winterastronoom, opkomen in de late herfst. Dit maakt de Dolfijn een perfecte hub voor een avondje sterrenkijken.
Je kunt vanaf hier makkelijk overstappen op andere doelen zonder je te verplaatsen.
Als je serieuzer wilt kijken, zijn er een paar specifieke producten die perfect passen bij de Dolfijn. De Celestron Cometron 7x50 verrekijker kost ongeveer €40,- tot €50,-. Dit is een instapmodel met een groot gezichtsveld, ideaal om het ruitje en zijn omgeving in één keer te zien.
Voor de wat serieuze beginner is de Celestron AstroMaster 90EQ telescoop een klassieker. Deze refractor staat voor ongeveer €250,- op een equatoriaal statief.
Met deze kun je de kleuren van Gamma Delphini perfect waarnemen en eventueel Saturnus of Jupiter meepakken als die in de buurt staan.
Voor de avonturiers onder ons is er de Seestar S50, een slimme smart telescoop van rond de €500,-. Deze doet alles automatisch: hij scant de hemel, vindt de Dolfijn en maakt een foto. Je ziet op je telefoon direct het ruitje en de zwakkere sterren eromheen. Dit is een leuke optie als je vooral wilt zien wat er op de hemel staat, zonder zelf te hoeven sleutelen. Je kunt de Seestar ook gebruiken om de waterdamp rond de Dolfijn te fotograferen, waar Neptunus verstopt zit.
Praktische tips voor een geslaagde avond
De Dolfijn is een laaghangend sterrenbeeld voor de Nederlandse hemel. Zorg dat je een plekje vindt met een zo vrij mogelijk zicht naar het zuiden.
Vooral in de late herfst staat het laag boven de horizon. Een stoel of ligbed is geen overbodige luxe, want je zult lang met je nek omhoog kijken. Neem warme kleding mee, want het kan flink afkoelen zodra de zon onder is.
Een kop warme thee helpt ook. Een goede tip is om je verrekijker of telescoop eerst even op een warme plek (binnen) te laten staan voordat je naar buiten gaat.
Als je materiaal van koud naar warm brengt, beslaat de lens. Dat is verpestend voor je avond.
Laat het instrument langzaam afkoelen met de lensdop er half op, of zet hem een halfuur van tevoren buiten. Zo went hij aan de temperatuur. Probeer eens te tekenen. Pak een vel papier en een potlood en schets het ruitje.
Noteer de positie van de twee kleurensterren Sualocin en Rotanev. Zoek daarna eens naar de recurrente nova in de Noorderkroon; het dwingt je om echt te kijken.
Het is een simpele oefening die je observatievaardigheden enorm verbetert. En tot slot: kijk niet alleen. De Dolfijn is vernoemd naar het dier omdat de Grieken hem zo zagen.
Zie jij de sprongende dolfijn? De staart loopt naar het zuiden, de kop (het ruitje) ligt boven.
Als je die vorm eenmaal ziet, vergeet je hem nooit meer. Veel plezier met kijken!