De ruwe FITS-bestanden van je telescoop gebruiken: Wat heb je nodig?
De basis: Wat is een FITS-bestand eigenlijk?
Een FITS-bestand (Flexible Image Transport System) is eigenlijk een digitale emulsieplaat. In plaats van zilverkorrels die licht vangen, legt je astrocamera elk foton vast in een pixel.
Het bestand bewaart deze ruwe getallen netjes in een bakje met metadata.
Denk aan de temperatuur van de sensor, hoelang de sluitertijd was en welke filter je gebruikte. Het is de onbewerkte waarheid van wat je telescoop zag. Waarom is dit zo belangrijk?
Omdat je met een JPEG-bestand al veel keuzes hebt gemaakt. De camera gooide al contrast en kleuren eroverheen. Bij een FITS-bestand ben jij de baas. Je kunt de donkere lucht écht donker maken en de fijne details uit de melknevel halen zonder dat de camera gaat sjoemelen.
Het is de digitale negatief die je oneindig vaak kunt ontwikkelen. Stel je een emmer voor.
Tijdens je opname Nacht pomp je water uit de bron. Elke opname (sub-exposure) is een emmertje water.
Thuis ga je deze emmers leeggooien in een grotere ton. De troebele rommel (ruis) zakken naar de bodem en het heldere water (signaal) blijft over. Dat is wat we gaan doen.
De software: Je digitale donkere kamer
Je hebt een computer nodig. Dat is logisch. Maar welke software kies je?
Er zijn twee werelden: betaald en gratis. De meeste amateur-astronomen beginnen met gratis software omdat die vaak krachtiger is dan je denkt.
De koning onder de gratis programma's is PixInsight. Oké, het is niet gratis (rond de €280), maar het is een eenmalige aanschaf. Als je serieus bent, is dit de investering waard. Voor de echte beginner is er Siril. Helemaal gratis.
Siril is een Nederlands initiatief en is de afgelopen jaren enorm gegroeid.
Het doet bijna alles wat PixInsight doet, maar misschien iets minder soepel. Als ik mijn eerste stappen had gezet, was ik hiermee begonnen. Het is perfect voor het stacken (het samenvoegen) van je data.
Je downloadt het van de website en het draait op Windows, Mac en Linux. Er is ook een wereld tussenin: AstroPixelProcessor (APP).
Dit kost ongeveer €180 voor een licentie. Veel Nederlanders en Belgen sweren bij APP omdat het heel logisch werkt.
Je klikt op knoppen als 'Load your lights' en 'Integrate'. Het is als een handleiding met knoppen. PixInsight is meer als een vliegtuigcockpit: je moet het echt leren, maar je kunt ook vliegen.
De computer: De motor van je bewerking
Je hoeft geen supercomputer te hebben, maar rekenkracht is fijn. Je bewerkt foto's van soms 50 tot 100 megabytes per stuk.
Stel je voor dat je 30 opnames van 5 minuten combineert. Dat is veel data.
Een laptop met 8GB RAM kan het aan, maar je zult merken dat hij soms even moet denken. Een laptop met 16GB RAM is een stuk prettiger. De bewerking van je data heet 'stacking' en dat is rekenen.
De processor (CPU) is belangrijk, maar de videokaart (GPU) helpt steeds meer. Vooral PixInsight begint de GPU te gebruiken voor zware taken. Een moderne Intel i5 of AMD Ryzen 5 processor is prima. Je hoeft echt geen €3000 game-pc te kopen.
Een simpele desktop van €700 doet het werk vaak al soepel. Opslagruimte is vaak de verborgen bottleneck.
Een FITS-bestand van een koude camera kan 20MB tot 50MB zijn. Tel daar 50 tot 100 bestanden bij op en je bent zo 2GB tot 5GB verder per object. Wil je deze FITS naar JPG converteren zonder kwaliteitsverlies, dan loopt de benodigde schijfruimte snel op.
Zorg dat je snelle SSD-schijven hebt. Een losse SSD van 1TB (rond €80) is ideaal om je data op te zetten. Zo blijft je interne schijf leeg voor de programma's.
De workflow: Van RAW naar resultaat
Het proces loopt altijd volgens een vast stramien. Je begint met je 'Lights'. Dit zijn je eigenlijke opnames van de sterrenhemel.
Dan heb je 'Darks'. Dit zijn opnames met de lensdop erop, maar met dezelfde instellingen als je lights.
Ze vangen de hotpixels en thermische ruis van je sensor op. Je maakt er een stuk of 20 tot 30.
Dan zijn er de 'Flats'. Dit zijn foto's van een egaal wit vlak (bijvoorbeeld een wit T-shirt over de telescoop met een lamp erachter). Deze vangen stofjes op je sensor en optiek op.
Ze zijn essentieel voor een scherp beeld tot in de hoeken. Maak er zeker 20 tot 30.
Tot slot de 'Biases' (of Darks). Dit zijn extreem korte opnames met de lensdop erop. Ze meten de ruis die de camera altijd maakt, ook bij 0 seconden belichting. In Siril of APP klik je op 'Calibrate' of 'Calibration'.
Je vertelt de software: "Gebruik de Darks om de temperatuurruis te verwijderen, gebruik de Flats om stof te corrigeren en gebruik de Biases voor de basisruis." De software doet de zware rekensom. Het resultaat is een 'Stack'. Een enkele, schone FITS-file die veel helderder is dan één enkele opname, al kun je daarna nog gradiënten door lichtvervuiling verwijderen voor een perfect resultaat.
De kosten: Wat kost dit nu echt?
Je kunt gratis beginnen. Siril is gratis. Je computer heb je waarschijnlijk al. De enige echte kosten zijn je tijd en een beetje doorzettingsvermogen.
Als je een oude laptop hebt, kan het langzaam gaan, maar het kan.
Dit is de route voor de beginnende sterrenkijker die wil kijken of hij het leuk vindt. Wil je meer uit je avonden halen? Dan is SkySafari 7 Pro koppelen aan je slimme telescoop een aanrader. De gemiddelde amateur investeert in PixInsight (€280).
Dit is een gamechanger. De tools zijn beter, fijner en geven vaak een professioneler resultaat. Als je een camera van €500 hebt, is €280 software een logische stap om het meeste uit je materiaal te halen.
Je betaalt een keer en je hebt het voor altijd. Er is ook een abonnementsmodel.
Adobe Photoshop kost ongeveer €12 per maand. Sommigen gebruiken dit voor nabewerking na het stacken. Echter, de astro-community zweert bij dedicated software. De specifieke tools voor sterrenwolken en nevels zijn in Photoshop vaak minder goed. De totale investering voor een serieuze setup (software + eventuele PC upgrade) ligt vaak tussen de €300 en €500 bovenop je bestaande spullen.
Praktische tips om te starten
Begin klein. Verzamel je data netjes.
Zorg dat je 'Lights' allemaal dezelfde lengte en temperatuur hebben. Zorg dat je sensor schoon is voordat je Flats maakt. Een schoon sensoroppervlak scheelt je uren nabewerken.
De beste manier om te leren is door te doen. Pak je data van afgelopen nacht en probeer Siril te installeren. Volg een YouTube tutorial specifiek voor jouw type camera.
Schrijf op wat je doet. Een simpel notitieboekje met: "M31, 30x120s, Gain 100, Temp -10°C" helpt je later enorm.
Als je merkt dat je computer vastloopt bij het stacken, sluit dan alle andere programma's. Zet je virusscanner even uit (als je dat durft) of maak een uitzondering voor je astro-software map. Het stacken is intensief. Wees geduldig. Het kan best een uur duren voordat je resultaat klaar is.
En tot slot: de beste investering die je kunt doen, is slapen. Nee, niet letterlijk. Maar het is beter om 3 uur lang continue data te verzamelen, dan 3 uur bezig te zijn met een perfecte polar align die maar 10 minuten duurt.
De software redt je niet als je data slecht is. Goede data verzamelen is de echte sleutel.