Zuidervis (Piscis Austrinus): Fomalhaut fotograferen
Stel je voor: je staat buiten, de lucht is pikdonker en je zoekt naar iets tastbaars. Dan zie je 'm: een onvervalste, ijsblauwe diamant aan de hemel.
Dat is Fomalhaut, de helderste ster in het zuidelijke sterrenbeeld Zuidervis, of Piscis Austrinus. Fotograferen is de ultieme test voor je sterrenkijk-skills. Het is een uitdaging die je technisch scherp houdt en je een onvergetelijk resultaat geeft: je eigen plaatje van een echte andere ster.
Fomalhaut fotograferen draait om drie dingen: een stabiele setup, de juiste instellingen en het uitzoeken van de beste datum.
Je hoeft geen duizenden euro's uit te geven om te beginnen. Een simpele DSLR op een statief werkt al, maar met een echte telescoop kom je dichter bij de ster en leg je meer details vast. Laten we stap voor stap bekijken hoe je die blauwe knaller op de gevoelige plaat zet.
Wat is Zuidervis en waarom is Fomalhaut zo speciaal?
Zuidervis, of Piscis Austrinus, is een sterrenbeeld dat laag aan de zuidelijke horizon hangt. Het is niet supergroot, maar het heeft één absolute topattractie: Fomalhaut.
Deze ster staat op ongeveer 25 lichtjaar van ons vandaan en is met een magnitude van 1,16 een van de helderste sterren aan de hemel.
Makkelijk te vinden is hij niet, want hij staat laag. Je moet dus een plek zoeken met een vrij zicht naar het zuiden, ver weg van stadslampen. Waarom is Fomalhaut zo interessant voor fotografen?
Ten eerste is het een type A-ster: heet, jong en blauwwit. Zijn kleur springt er op foto's echt uit. Ten tweede heeft hij een beroemde planeet: Fomalhaut b. Die planeet is misschien wel een puinwolk na een botsing.
Om die te zien heb je echter de Hubble-ruimtetelescoop nodig. Wij halen 'm met onze eigen telescopen.
Het leuke is dat je met een gemiddelde setup de omgeving van Fomalhaut vastlegt: donkere wolken en stofwolken die het licht van de ster wat diffuser maken. Dat geeft een prachtig effect.
De basis: apparatuur die je echt nodig hebt
Je hoeft geen raketwetenschapper te zijn, maar je hebt wel het juiste materiaal nodig.
Allereerst: een stabiele ondergrond. Een aluminium statief van bijvoorbeeld Vanguard of Manfrotto (rond de €100-€200) is het minimum. Als je een telescoop gebruikt, zorg dan dat de statiefpoten niet trillen.
Voeg eventueel een gewichtszak toe onder het middenpaneel. Zware, stabiele poten voorkomen dat je foto's wazig worden door de minste beweging.
Voor de camera zijn er drie hoofdkeuzes. Optie één: een spiegelreflex of systeemcamera (Canon EOS, Sony Alpha, Nikon Z).
Die heb je waarschijnlijk al. Gebruik een statief en een afstandsbediening of de zelfontspanner (2 seconden) om trillen te voorkomen. Optie twee: een specifieke astrocamera. Een camera die koud is en geen ruis produceert.
Denk aan een ZWO ASI 533 MC Pro (rond de €900). Die is kleur en heeft een goede sensor voor deep-sky fotografie.
Optie drie: je smartphone op de oculairhouder. Dat kan voor een snelle 'first light', maar de kwaliteit is beduidend minder. De lens of telescoop bepaalt hoe Fomalhaut op de foto staat.
Een groothoeklens (bijvoorbeeld een 24mm) toont de ster als een puntje in een breed landschap.
Een telelens (200mm of meer) maakt de ster groter en laat eventuele omgevingsnevels zien. Een telescoop is de krachtigste optie. Een Newton van 150mm tot 200mm (bijvoorbeeld de Sky-Watcher Explorer 150P, rond de €400-€500) of een refractor van 80mm (zoals de Sky-Watcher Evostar 80ED, rond de €600) geven genoeg lichtverzameling om Fomalhaut mooi in beeld te brengen. Je hebt een T-ring nodig om je camera op de telescoop te koppelen (€20-€30).
Stap-voor-stap: Fomalhaut vastleggen
De eerste stap is locatie en tijd. Fomalhaut is vanuit Nederland en België het best te zien in de herfst en winter, laag in het zuiden. Gebruik apps zoals Stellarium of SkySafari om te zien waar en wanneer hij opkomt.
Zoek een plek zo donker mogelijk. Een natuurgebied of een weiland ver van de stad is ideaal.
Controleer of er geen maan is (een donkere nacht is het beste). Zorg dat je op tijd bent om je spullen rustig op te zetten zonder gehaast.
Zodra je staat, richt je camera of telescoop op het zuiden. Gebruik je alleen een camera op statief? Zoek naar de heldere ster en zet de focus handmatig op oneindig.
Draai de focusring totdat de ster zo scherp mogelijk is (gebruik live-view en zoom in op het scherm). Wil je eens de Bijenkorfcluster (M44) fotograferen? Dan is dit de perfecte methode om die sterrenhoop haarscherp vast te leggen.
Zet de ISO tussen de 800 en 1600. Zet het diafragma zo wijd mogelijk (lage f-waarde, bijvoorbeeld f/2.8 of f/4). De sluitertijd hangt af van je lens. Probeer 10 seconden. Te lang? Dan bewegen de sterren door de aardrotatie (sterrensporen).
Gebruik je een telescoop? Dan is een 'equatoriaal' monturing essentieel.
Je moet de poolas uitlijnen met de Noordpool (of Zuidpool, afhankelijk van je hemisfeen).
Als je dat goed doet, kun je met een 'tracker' of 'montering' de beweging van de sterren compenseren. Dan kun je langer belichten, bijvoorbeeld 1 tot 3 minuten per opname. Dit heet 'stacken'. Je maakt 10 tot 20 foto's en legt ze later op elkaar in software om ruis te verminderen en details te versterken.
Na de opname begint het echte werk: nabewerking. Gebruik gratis software zoals DeepSkyStacker (voor Windows) of betaalde opties zoals PixInsight (rond de €250). Hierin laad je je 'lights' (de foto's van Fomalhaut), 'darks' (foto's met lensdop erop, om ruis te meten) en 'flats' (foto's van een egale witte plaat, om stofjes te corrigeren).
De software legt alles op elkaar. Daarna open je het resultaat in Photoshop of GIMP.
Verhoog het contrast, pas de 'curves' aan en speel met de helderheid. Je zult versteld staan van hoeveel detail er ineens tevoorschijn komt.
Keuzes en budget: van beginner tot pro
Voor de beginner die net begint, is een eenvoudige DSLR met kitlens en een stevig statief (€300-€500 totaal) een prima start. Je maakt dan 'nightscape' foto's waar Fomalhaut als een fel punt in staat.
De uitdaging is om de omgeving vast te leggen: de Melkweg of donkere wolken. Dit is een goedkope manier om te leren hoe je scherp stelt en hoe je de juiste sluitertijd kiest. Stap je over naar een echte telescoop om bijvoorbeeld diepe sterrenstelsels in de Oven vast te leggen?
De Sky-Watcher Explorer 150P (€400-€500) op een EQ3-2 montering (€250-€300) is een klassieke combinatie.
Daarop kun je een camera aansluiten. Als je meer detail wilt en minder ruis, kies je voor een specifieke astrocamera. Een ZWO ASI 294 MC Pro (rond de €1200) is een uitstekende middenmoot voor kleurenfotografie. Je hebt dan wel een 'cooler' nodig (soms ingebouwd) om de sensor op -10°C te houden, wat de ruis flink vermindert.
Voor de gevorderde fotograaf die Fomalhaut b wil benaderen (oké, misschien niet de planeet zelf, maar wel de stofwolken eromheen), is een groter diafragma en een betere montering nodig. Een Sky-Watcher 200PDS (€600) op een HEQ5 montering (€900-€1100) geeft je de stabiliteit en lichtopbrengst om bijvoorbeeld de Helixnevel en Saturnusnevel te fotograferen.
Combineer dat met een gefilterde camera (zoals de ZWO ASI 533 MC Pro) en je hebt een setup die prachtige plaatjes van Fomalhaut en zijn omgeving schiet. Verwacht hier een totaalbedrag van €2500-€3500 voor een volledige setup inclusief accessoires.
Praktische tips voor een perfect resultaat
Focus is alles. Een onscherpe ster is een vlek.
Gebruik de 'Bahtinov-masker' (een simpel plastic ding van €15-€30) om de focus microscherp te krijgen. Je ziet dan drie strepen die in het midden samenkomen als de focus perfect is. Zonder deze hulp is het bijna onmogelijk om met een telescoop perfect scherp te krijgen op een heldere ster. Let op de luchtvochtigheid.
Als het vochtig is, ontstaat er condens op je lens of spiegel. Dit verpest je foto's direct.
Gebruik een 'dew heater' (ontdoeier) rond je lens of oculair. Deze bandjes kosten tussen de €30 en €60 en werken op een powerbank.
Ze houden je glas droog en helder, zelfs op vochtige herfstnachten. Plan je sessie rond de 'nautical twilight' (het moment net na zonsondergang). Fomalhaut staat dan vaak al hoog genoeg, maar de lucht is nog niet volledig pikdonker.
Dit geeft een prachtige diepblauwe lucht op je foto's, wat de ijsblauwe kleur van Fomalhaut extra doet uitkomen. Zorg dat je je instellingen paraat hebt, want het moment is snel voorbij.
Als je merkt dat je foto's bewegen, verlaag dan je ISO en verkort je sluitertijd. Liever een iets korreliger beeld dat scherp is, dan een vlezig geheel. Als je met een telescoop werkt, zorg dan dat je montering perfect is uitgelijnd.
Een foutje van 1 graad leidt tot sterrenstrepen na 30 seconden. Gebruik een polar alignment tool (zoals de SharpCap software of een app op je telefoon) om dit nauwkeurig te doen.