Wat zijn zonnevlammen en hoe beïnvloeden ze de aarde?
Stel je voor: je staat met je Celestron NexStar 5SE op een heldere nacht, klaar om Saturnus te bewonderen.
Alles is perfect afgesteld, de align is gelukt. En dan... poef. Niets. Althans, bijna niets. Een waas van licht op je sensor, een vreemde gloed aan de hemel. Grote kans dat je te maken hebt met een zonnevlam. Die dingen zijn de stoorzenders van de sterrenkijkwereld, maar ook fascinerende krachtpatsers van onze eigen ster.
Zonnevlammen zijn letterlijk explosies op de zon. Ze zijn gigantisch, duren soms uren en kunnen een impact hebben die we hier op aarde nog voelen.
In dit stuk duiken we erin. Wat zijn het precies?
En hoe zorgen ze ervoor dat jouw nachtelijke hobby soms even op een laag pitje moet?
Wat is een zonnevlam eigenlijk?
Een zonnevlam is een plotselinge, intense uitbarsting van straling die afkomstig is van het oppervlak van de zon. Je kunt het zien als een gigantische knal, maar dan in de vorm van licht en energie in plaats van geluid. De energie die in een paar seconden vrijkomt is onvoorstelbaar; het is ongeveer evenveel als de energie die de aarde in een miljoen jaar van de zon krijgt.
Het gebeurt rondom donkere plekken op de zon, de zogenaamde zonnevlekken. In die gebieden zijn de magnetische velden van de zon extreem sterk en verward.
Op een gegeven moment knopen die velden zich door elkaar (een proces dat we 'magnetische herverbinding' noemen) en ontladen ze als een soort blikseminslag. Dat is de vlam.
Ze zijn visueel prachtig te zien met speciale zonnefilters, zoals die van Tele Vue of Thousand Oaks. Maar zonder die filter? Kijk nóóit direct naar de zon.
Je verbrandt je ogen in een fractie van een seconde, zonder dat je het voelt.
Echt, doe het niet.
De kracht van de zon: klasse en impact
Zonnevlammen worden ingedeeld op basis van hun helderheid in röntgenstraling. De klassen zijn A, B, C, M en X.
- Classe A en B: Vrij zwak, nauwelijks merkbaar voor de aarde of je hobby.
- Classe C: Licht en meestal onschadelijk. Komt vaak voor.
- Classe M: Nu wordt het interessant. Deze kunnen polaire aurora's (noorderlicht) veroorzaken tot aan de breedtegraad van Nederland. Ook kunnen ze storingen geven in radio-communicatie.
- Classe X: De grote jongens. Een X1 is al 10 keer sterker dan een M9. Een X10 vlam is serieus krachtig en kan wereldwijde storingen veroorzaken.
A is het zwakst en X is het sterkst. Elke klasse is tien keer sterker dan de vorige. Binnen elke klasse heb je ook nog een schaal van 1 tot en met 9, bijvoorbeeld M1 of X9. Een vlam van klasse X2 of hoger kan er voor zorgen dat je GPS niet meer klopt en je satelliet-internet (zoals Starlink) haperingen vertoont. Voor ons als sterrenkijkers betekent het vooral één ding: meer storende lichtvervuiling en een verstoord magnetisch veld.
Hoe beïnvloeden zonnevlammen de Aarde?
Zonnevlammen schieten voornamelijk twee dingen de ruimte in: elektromagnetische straling (licht) en geladen deeltjes (een zogenaamde coronale massa-uitstoting, of CME).
De straling reist met het licht mee en is er binnen 8 minuten. De deeltjes zijn trager en doen er 1 tot 3 dagen over om de aarde te bereiken, wat ons doet afvragen hoeveel buitenaardse beschavingen er zijn.
Als die deeltjes aankomen, botsen ze op het magnetisch veld van de aarde. Dat veld stuurt ze naar de polen. Daar botsen ze met zuurstof- en stikstofatomen in de bovenste atmosfeer. Dat proces maakt licht: het noorderlicht, dat net als de planeten die altijd op één lijn staan, een fascinerend schouwspel aan de hemel vormt.
Prachtig natuurverschijn, maar het is dus een teken dat er flink wat rommel de atmosfeer in is gestuurd.
Diezelfde deeltjes kunnen ook satellieten ontregelen. Ze laden ze op en zorgen voor kortsluiting of geheugenfouten. Denk aan weer-satellieten, communicatiesatellieten en GPS.
Op aarde zelf zorgen de verstoringen van het magnetisch veld voor stroompieken in lange elektriciteitsleidingen. In theorie kan een extreem sterke zonnevlam (een 'Carrington-event') een heel stroomnet platleggen, maar dat is gelukkig extreem zeldzaam.
Invloed op je sterrenkijk-hobby
Hier wordt het voor ons concreet. Een zonnevlam betekent vaak meer activiteit op de zon.
En de zon is de grootste lichtbron in ons zonnestelsel. Tijdens en na een fikse zonnevlam kan de achtergrondhelderheid van de hemel iets toenemen. Zeker in de dagen erna, als de uitgestoten deeltjes de atmosfeer rond de polen bereiken.
Dit betekent minder contrast. Deep-sky objecten zoals de Andromedanevel of de Orionnevel vallen minder goed op.
Ze verdwijnen als het ware in een lichte waas. Je hebt dan een betere hemel nodig, verder van de stad, om nog iets te zien.
Voor planetaire waarnemingen is het effect vaak minder storend, maar de atmosfeer kan onrustiger zijn. Daarnaast is het een feest voor fotografen.
Als er een CME is geweest en het noorderlicht is zichtbaar tot in Nederland, dan is dat het moment om je statief buiten te zetten. Geen telescoop nodig, gewoon een groothoeklens (bijvoorbeeld een Samyang 14mm f/2.8) en een camera met hoge ISO-gevoeligheid.
Wat te doen tijdens en na een zonnevlam?
Het begint met monitoren. Je wilt weten of er activiteit aankomt.
Er zijn een aantal websites en apps die je realtime data geven. De beste bron is de SWPC (Space Weather Prediction Center) van de NOAA. Hun '3-day forecast' is je beste vriend.
Tip: Download de app 'My Aurora Forecast' of kijk op spaceweather.com. Als de Kp-index boven de 5 komt, is het in het noorden van Nederland mogelijk om noorderlicht te zien.
Daar zie je de Kp-index. Dat is een schaal van 0 tot 9 die de onrust van het magnetisch veld aangeeft.
Als je weet dat er een vlam aankomt, hoef je je telescoop niet meteen op te bergen. Maar pas je verwachtingen aan. Plan geen sessie om extreem verre zwakke sterrenstelsels te fotograferen.
- Planeten: Saturnus, Jupiter en Mars zijn fel genoeg om door een beetje lichtvervuiling heen te prikken. Een Celestron Powermate of Barlow-lens helpt om ze groter te maken.
- De Maan: De maan is een slechte metgezel tijdens een zonnevlam-periode als ie vol is, want ie verlicht de hemel nog meer. Maar als ie dun is (een sikkel), kun je mooi de terminator (schaduwlijn) bekijken.
- Noorderlicht jagen: Als de voorspellingen gunstig zijn, zet je camera op een statief. Gebruik een diafragma van f/2.8 of lager, een sluitertijd van 5-10 seconden en een ISO van 1600 tot 3200. Richt op het noorden.
Dat gaat niet lukken. Richt je op: Verwacht geen perfecte seeing (atmosferische stabiliteit) als de zon extreem actief is.
De bovenste lagen van de atmosfeer worden opgewarmd en geschud door de zonne-activiteit.
Je beeld zal wat 'waziger' zijn dan normaal. Dat is het moment om je oculairen te poetsen en je te verdiepen in de theorie, in plaats van te wachten op een scherp beeld.
Verificatie-checklist
Voordat je je spullen inpakt of je nacht plant, loop deze checklist even na.
- Check de zonne-activiteit: Is er een M- of X-klasse vlam geweest in de afgelopen 48 uur?
- Bekijk de Kp-index: Is deze hoger dan 4? Dan is de hemel onrustig.
- Zonnefilters veilig? Als je naar de zon wilt kijken (bijv. tijdens een transit), zit de filter dan muurvast? Geen krassen? (Thousand Oaks Solar Guards kosten ongeveer €150-€200, maar zijn het waard).
- Weerbericht: Is het bewolkt? Als je het noorderlicht wilt zien, heb je 100% heldere hemel nodig.
- Locatie: Zit je in de stad? Ga dan naar een donkere plek. Lichtvervuiling + zonnevlam-activiteit is een killer voor deep-sky objecten.
- Camera klaar? Volle batterij, lege SD-kaart, juiste instellingen (f/2.8, ISO 1600, 8s sluitertijd) voor eventueel noorderlicht.
Zo weet je precies waar je aan toe bent. Onthoud: een zonnevlam is geen reden om te stoppen met sterrenkijken. Het verandert alleen het spel.
Soms is de hemel rustiger, soms krijg je een gratis lichtshow. Geniet er vooral van, maar wees bewust van die brandende bal gas 150 miljoen kilometer verderop.