Wat is 'Backlash' in de tandwielen van een telescoopmontering?
Je staat buiten, de lucht is helder en je hebt net je telescoop opgezet.
Je wilt een sterrenstel bekijken dat nét iets verderop staat. Je draait voorzichtig aan de richtknop van je montering, maar er gebeurt… niets. Of alles tegelijk. Je krijgt de telescoop niet soepel bewogen.
Dat frustrerende speling in de tandwielen? Dat is backlash. Laten we dit even goed uitleggen zonder ingewikkeld gedoe.
Wat is backlash eigenlijk?
Backlash is simpelweg speling tussen de tandwielen in je telescoopmontering. Stel je voor dat je twee raders in een uurwerk tegen elkaar aan draait.
Ze moeten wel iets ruimte hebben om te kunnen bewegen, anders blokkeren ze.
Die minieme ruimte zorgt ervoor dat als je de knop één kant op draait, de telescoop even niets doet voordat het tandwiel weer aangrijpt. Je merkt het vooral als je van richting verandert. Draai je de knop linksom en dan plots rechtsom?
Dan voel je een klein stukje niets. Dat is de backlash. Het is geen defect, maar een gevolg van de mechanica. Zonder speling zouden de tandwielen slijten of vastlopen.
Backlash is dus een compromis. Een beetje speling is nodig voor een soepele werking.
Te veel speling maakt echter het nauwkeurig volgen van sterren of deep-sky objecten bijna onmogelijk. Vooral bij lange belichtingstijden in fotografie is dit een hoofdpijndossier.
Waarom is dit belangrijk voor jouw sterrenkijk-sessies?
Stel je voor: je hebt een prachtig sterrenstel in beeld. Je wilt het bijstellen, maar je moet steeds heen en weer draaien om de speling op te vangen.
Dat leidt af en kost tijd. Bovendien raakt je focus zoek als je te veel beweegt.
Bij visuele waarneming merk je het minder snel, maar het vertraagt wel je zoekproces. Bij astrofotografie is het een echte boosdoener. Je camera registreert elke micro-beweging. Zelfs een kleine backlash kan zorgen voor wazige sterren of bewegingsonscherpte bij lange sluitertijden.
Professionele monteringen zoals de Sky-Watcher HEQ5 of de iOptron CEM40 hebben minimale backlash.
Budgetmodellen zoals de Celestron AVX hebben vaak meer speling. Het is dus slim om bij aankoop al te letten op de specificaties. Een backslash van minder dan 1 boogminuut is ideaal voor fotografie.
Hoe werkt backlash in de praktijk?
De meeste monteringen gebruiken wormaandrijvingen. De worm (een lange schroef) draait een wormwiel aan.
Tussen de tanden zit een klein beetje ruimte. Als je de motor uitzet en de telescoop met de hand beweegt, voel je dat direct.
Je moet eerst de speling opvangen voordat de telescoop echt beweegt. Goede monteringen zijn essentieel, want een stabiele montering is belangrijker dan de telescoop zelf. Veel systemen hebben een instelbare backlash-compensatie; dit is een klein schroefje waarmee je de speling kunt verminderen.
Bij merken zoals Sky-Watcher of ZWO Astronomy zit dit vaak bij de handmatige richtknoppen. Je draait eraan totdat de speling minimaal is, maar niet helemaal verdwijnt. Te strak is ook niet goed. Let op: bij sommige monteringen zit de backlash in de DEC-richting (hoogte), andere hebben het meer in de RA-richting (azimut).
Specifieke merken en modellen
Bij een equatoriale montering is de RA-richting het belangrijkst voor het volgen van sterren.
Een backslash van 2-3 boogminuten is acceptabel voor visueel werk. Voor fotografie moet je onder de 1 boogminuut proberen te blijven.
De Sky-Watcher EQ6-R Pro is een populaire keuze. De backlash is hier vaak onder de 1 boogminuut. De prijs ligt rond de €1.200 tot €1.400.
Een prima middenweg voor serieuze amateurs. De Celestron Advanced VX heeft een typische backlash van 2-3 boogminuten.
De prijs is lager, rond €700-€800. Voor beginners prima, maar voor fotografie moet je hier wel rekening mee houden. De iOptron CEM40 is een duurdere optie, rond €2.000-€2.500.
Deze heeft extreem lage backlash, soms onder de 0,5 boogminuut. Ideaal voor zware telescopen, zoals bij de optische voordelen van een Ritchey-Chrétien telescoop, en lange belichtingstijden.
Let op: bij tweedehands monteringen kan de backlash zijn toegenomen door slijtage.
Controleer dit altijd bij aankoop. Vraag de verkoper om de speling te demonstreren.
Praktische tips om met backlash om te gaan
Begin met het instellen van de backlash-compensatie. Gebruik een ster met een hoge magnificatie en draai zachtjes heen en weer.
Voel waar de speling begint en eindigt. Pas de instelschroef aan tot de speling net verdwenen is. Gebruik bij fotograferen altijd de motor. Handmatig bijstellen tijdens een belichting is een slecht idee.
De motor houdt rekening met de backlash door constant een kleine spanning te houden. Probeer bij het zoeken naar objecten altijd dezelfde richting te blijven draaien.
Als je moet corrigeren, draai dan eerst iets verder door in de tegenovergestelde richting en dan terug.
Dit vangt de speling op. Onderhoud is key. Vet de tandwielen jaarlijks met speciaal telescopenvet.
Te veel vet trekt stof aan, te weinig versnelt slijtage. Een kleine tube van Sky-Watcher of Celestron kost ongeveer €10-€15, wat een fractie is van de kosten voor accessoires die atmosferische dispersie corrigeren.
Investeer in een goede montering. Een stabiele basis met lage backlash bespaart je uren frustratie. De Sky-Watcher HEQ5 Pro is een uitstekende investering voor €900-€1.100.
Je zult merken dat je waarnemingen veel soepeler verlopen. Tot slot: wees geduldig.
Backlash hoort bij mechaniek. Met een beetje oefening en de juiste instellingen kun je het bijna onmerkbaar maken. Je telescoop zal je dankbaar zijn.