Vergroting berekenen van je telescoop: De formule
Wat is vergroting eigenlijk?
Vergroting is in feite gewoon een verhouding. Het zegt je niet hoe ver je kunt kijken, maar hoe groot een object op je netvlies (of camera) verschijnt.
Stel je voor: je kijkt met je blote oog naar een ster. Die is een stipje. Door een telescoop lijkt die ster groter, maar de telescoop maakt hem niet fysiek groter.
Hij verzamelt het licht en stuurt het zo je oog in dat je brein denkt: "Wow, die stip is nu een stuk verder weg of groter!". De eenheid voor vergroting is simpelweg een getal gevolgd door een 'x'. Bijvoorbeeld 50x.
Dat betekent dat een object door de telescoop 50 keer dichterbij lijkt te komen dan met je blote oog.
Een telescoop met een vergroting van 50x laat de maan dus 50 keer groter lijken. Simpel, toch?
De magische formule: Berekenen maar!
Hier komt het, de formule die je altijd moet onthouden. Het is echt topsport voor je hersenen: je neemt de brandpuntsafstand van de telescoop en deelt die door de brandpuntsafstand van je oculair (je lens). That’s it.
De formule ziet er zo uit: De brandpuntsafstand van je telescoop vind je vaak op de zijkant van de buis of in de handleiding.
Vergroting = Brandpuntsafstand telescoop (mm) / Brandpuntsafstand oculair (mm)
Bij een Newton telescoop is dit de lengte van de hoofdspiegel tot aan de secundaire spiegel (plus de afstand tot het oculair). Bij een refractor is het de lengte van de lens tot het oculair. Staat er bijvoorbeeld F=1200mm op je buis?
Dan is dat je getal. De brandpuntsafstand van je oculair staat meestal op de lens zelf gegraveerd, bijvoorbeeld 25mm, 10mm of 5mm.
Een praktijkvoorbeeld: Dus hoe werkt het?
Laten we even een concreet voorbeeld pakken. Stel, je hebt een populaire beginnerstelescoop, de Sky-Watcher Heritage 150P, die voortborduurt op de rijke geschiedenis van de telescoop.
Dit is een Dobson telescoop met een brandpuntsafstand van 750mm. Je hebt een setje oculairen bijgeleverd, vaak met een 25mm en een 10mm lens. Voordat je begint, is het slim om te weten of je de optiek moet uitlijnen. Je wilt weten wat voor plaatje je krijgt met die 25mm lens.
De rekensom: 750 / 25 = 30. Je vergroting is 30x.
Dat is een prima vergroting voor het bekijken van de Maan of grotere deep-sky objecten zoals de Pleiaden. Wat gebeurt er als je de 10mm lens erin draait? 750 / 10 = 75. Nu zit je op 75x.
Dit is een vergroting waarmee je details op de maan kunt zien, zoals kraters. Zie je het voor je?
De grenzen van je telescoop
Door simpelweg te wisselen van lens, verander je je kijkervaring drastisch. Er is een limiet. Je kunt niet eindeloos vergroten.
De grootste factor hierbij is waarom een grotere telescoopopening bijna altijd beter is voor je kijkervaring.
Een goede vuistregel is: maximale vergroting = 2 x de openingsdiameter in millimeters. Heb je dus een telescoop van 150mm (6 inch) opening? Dan is je maximale bruikbare vergroting ongeveer 300x. Waarom?
Omdat de atmosfeer van de aarde gaat shimmeren (net als boven een hete weg). Als je te hard vergroot, wordt het beurt wazig door de luchtstroom, ongeacht hoe goed je telescoop is.
Bovendien wordt het beeld dan te donker en onrustig. Een telescoop van 70mm (reisrefractor) heeft maar een maximale bruikbare vergroting van rond de 140x.
Probeer je daar overheen te gaan? Dan wordt het beeld melkachtig en onbestudeerbaar. Je gooit als het ware je beeldkwaliteit weg.
Wat kost goed materiaal? (Prijzen)
Om te kunnen rekenen en te weten wat je doet, heb je goede spullen nodig.
Je hoeft niet meteen de duurste dingen te kopen, maar kwaliteit loont. Hier een indicatie van wat je kwijt bent voor oculairen en telescopen die goed werken met deze formule. Oculairen (de lensjes): Telescopen (voor de brandpuntsafstand):
- Budget (Plössl): Een setje van vier (bijv. 25mm, 10mm, 6mm, 4mm) kost tussen de €40 en €70. Prima om te beginnen, maar de beeldhoek wordt klein bij de kortste brandpuntsafstanden (minder dan 10mm).
- Middenklasse (Zoëns of GSO Plossl): Losse oculairen van rond de 15mm tot 9mm kosten €80 - €150. Deze geven een veel scherper beeld en meer comfort.
- Topklasse (Tele Vue Nagler of Delos): Hier betaal je al snel €300 tot €600 per stuk. Dit is de Ferrari onder de oculairen. Megagroothoek en perfect scherp.
- Instap Dobson (150mm / 750mm): Zoals de Sky-Watcher Heritage 150P. Rond de €400 - €500. Heeft een brandpuntsafstand van 750mm, ideaal om te spelen met vergrotingen tussen 30x en 250x.
- Refractor (80mm / 400mm): Een kleine, snelle telescoop. Rond de €250 - €400. Heeft een kortere brandpuntsafstand, wat hem lichter en compacter maakt, maar minder geschikt voor hoge vergrotingen.
- Spiegeltelescoop (200mm / 1000mm): Een grote lichtverzamelaar. Rond de €800 - €1200. Door de lange brandpuntsafstand (1000mm) kun je met relatief lange oculairen al snel hoge vergrotingen halen (1000/10mm = 100x).
Praktische tips voor de sterrenkijker
Oké, je kent de formule. Maar hoe pas je dit toe in het veld?
- Begin laag: Start altijd met een oculair met een grote brandpuntsafstand (zoals 25mm). Je zichtbare veld is dan groot, wat het makkelijker maakt om de sterrenhemel te vinden. Draai daarna pas aan de focusknop.
- Gebruik een Barlow-lens: Dit is een handig hulpstukje dat je tussen de telescoop en het oculair plaatst. Een 2x Barlow verdubbelt je vergroting direct. Dus met je 25mm oculair en een 2x Barlow krijg je opeens 50x. Zo verdubbel je je oculairen setje voor een tientje of 30.
- De lucht is je limiet: Wees realistisch. Op een doorsnee avond in Nederland (waar de luchtvochtigheid vaak hoog is) haal je zelden meer dan 200x, zelfs met een grote telescoop. Wacht op een koude, heldere winternacht voor de hoogste vergrotingen.
- Focus is key: Een hoge vergroting betekent ook dat elke trilling wordt uitvergroot. Gebruik je een telescoop op een statief? Druk zachtjes op de knoppen om onscherpte te voorkomen. Bij een Dobson is dit minder een probleem, maar wees voorzichtig.
Hier wat gouden tips die je meteen kunt gebruiken. Veel plezier met rekenen en vooral: met kijken! De sterrenhemel ligt aan je voeten.