Kan ik de telescoop ook handmatig richten op een object?
Je staat in het donker, de lucht is helder en je hebt net je gloednieuwe telescoop in elkaar gezet. De hemelbol staat vol met prachtige objecten en je wilt ze allemaal zien.
Maar dan kijk je naar de ingewikkelde app, de GPS-satellieten en de draadloze verbinding... en denk je: "Werkt dit allemaal wel?" De hamvraag is: moet je technologie vertrouwen of kun je je telescoop ook gewoon met de hand richten? Het antwoord is een volmondig ja. Sterker nog, leren richten met de hand is misschien wel de allerbelangrijkste vaardigheid die je als beginnende sterrenkijker kunt ontwikkelen. Het is de basis voor alles.
Wat betekent 'handmatig richten' eigenlijk?
Handmatig richten, of 'slewen' zoals het vaak genoemd wordt, betekent simpelweg dat jij zelf de telescoop beweegt.
Je gebruikt geen automatische volgsysteem, geen app die de sterren voor je vindt en geen motor die de aardrotatie compenseert. Jij bent de kapitein op je eigen schip. Je pakt de arm van de telescoop of draait aan de knoppen van de montering en stuurt de buis rechtstreeks naar waar jij wilt kijken. Dit klinkt simpel, en dat is het eigenlijk ook.
Je gebruikt je eigen ogen om de richting te bepalen. Het enige wat de telescoop doet, is dienen als een extreem verrekijker die jouw bewegingen volgt.
Jij bepaalt de koers, de telescoop volgt braaf. Dit is de meest pure vorm van sterrenkijken en werkt altijd, of je nu in je achtertuin staat of midden in de wildernis.
Waarom zou je kiezen voor handmatig?
Er zijn een paar hele goede redenen om de technologie even links te laten liggen en gewoon met de hand te beginnen.
Ten eerste is het ontzettend leerzaam. Als je zelf de Melkweg of een heldere ster aanwijst en dan je telescoop erop richt, leer je de lucht écht kennen. Je ziet hoe objecten ten opzichte van elkaar staan en bouwt een mentale kaart van de hemel op. Dat is iets wat een app je nooit zal leren.
Een andere grote reden is de betrouwbaarheid. Techniek is leuk, tot het niet werkt.
Een accu kan leeg raken, een app kan crashen of de GPS kan geen signaal vinden.
Met handmatig richten heb je daar geen last van. Zolang je je telescoop in elkaar hebt gezet, kun je kijken. Het is je back-up voor elke nacht, hoe ver van de bewoonde wereld je ook bent.
En tot slot is het gewoon sneller voor veel objecten. Zeker de heldere objecten zoals de Maan, Jupiter of de Pleiades hoef je echt niet te zoeken met een app.
Met een beetje oefening heb ze in je vizier voordat je telefoon is opgestart. Handmatig richten geeft je een gevoel van vrijheid en onafhankelijkheid.
Hoe werkt het in de praktijk? De basis van de beweging
Om te begrijpen hoe je een telescoop handmatig beweegt, moet je weten hoe je hem vasthoudt. De meeste telescopen voor beginners hebben een zogenaamde alt-azimut montering.
Dat klinkt ingewikkeld, maar het betekent gewoon dat je twee soorten bewegingen hebt: De truc is om deze twee bewegingen soepel en tegelijkertijd te combineren. Je beweegt de telescoop omhoog én draait hem tegelijkertijd.
- Omhoog en omlaag (Altitude): Dit is de verticale beweging. Je tilt de telescoop omhoog of laat hem zakken. Bij veel modellen, zoals de populaire Bresser Pollux of de Celestron Astromaster, zit er een speciale hendel aan de zijkant waaraan je trekt of duwt om de buis omhoog te bewegen. Je kunt deze beweging meestal vastzetten met een ontspanner of vergrendeling.
- Links en rechts (Azimut): Dit is de horizontale beweging. Je draait de hele voet of de bovenste helft van de montering rondom zijn as. Dit doe je met je voet of door simpelweg de montering te draaien. Ook hier zit vaak een vergrendeling op om te voorkomen dat je telescoop omvalt.
Het is net alsof je met een verrekijker een vogel probeert te volgen.
Je hoofd beweegt ook alle kanten op. Zo werkt dat bij een telescoop ook. De kunst is om de vergrendelingen net strak genoeg vast te zetten, zodat je de weerstand voelt, maar je hem nog wel soepel kunt bewegen. Dit heet het 'balanceren' van je telescoop. Als je met vrienden kijkt, vraag je je misschien af: kan ik meerdere smartphones tegelijk verbinden met één telescoop?
De juiste tools voor de klus: oculairen en zoeker
Handmatig richten is één ding, maar je hebt de juiste hulpmiddelen nodig om te zien waar je mee bezig bent.
Een telescoop alleen is niet genoeg. Je gebruikt een zoeker om het object grof te vinden. De meeste telescopen hebben een standaard, rode zoeker (red dot finder). Die hang je bovenop de telescoopbuis.
Door er doorheen te kijken projecteer je een rode stip op de hemel. Je richt de stip op de ster of het object dat je wilt zien.
Als je dat gedaan hebt, zit het object meestal al in je gezichtsveld.
Vervolgens komt het oculair (het lensje waar je doorheen kijkt) kijken. Voor het richten begin je met een oculair met een laag aantal keer vergroten, bijvoorbeeld een 25mm of 20mm. Dit geeft je een breed gezichtsveld.
Als je dan door de zoeker kijkt, kun je makkelijk zien of je in de buurt bent. Als je eenmaal in de buurt bent, wissel je naar een oculair met een hogere vergroting, zoals een 10mm of 6mm, voor meer detail.
Zo bouw je de vergroting langzaam op. Een handige tip: zorg dat je zoeker goed is uitgelijnd. Als je door de zoeker kijkt en de stip staat op een ster, en je kijkt door de telescoop en ziet niks, dan staan ze niet op één lijn.
Meestal kun je de zoeker met kleine schroefjes bijstellen. Doe dit overdag op een ver object, zoals een verre lantaarnpaal of een antenne op een dak.
Soorten monteringen en wat ze voor je doen
Niet elke telescoop is hetzelfde. De manier waarop je hem vasthoudt en beweegt verschilt. De meeste beginners telescopen (tot ongeveer €250 - €400) hebben een simpele alt-azimut voet.
Denk aan de Bresser Junior Series of de Omegon Mini. Dit zijn stabiele driepoten waar je de buis op klikt.
Ze zijn licht, makkelijk op te zetten en perfect om de basis te leren. Je tilt de buis omhoog en draait de voet.
Een andere, heel populaire variant is de Dobson. Dit is een telescoop die op een zogenaamde 'kist' staat. Je hebt een grote, ronde voet en de buis zit vast met een soort wieg.
Je beweegt de telescoop door de hele 'kist' te draaien (azimut) en de buit in de wieg omhoog of omlaag te tillen (alt).
Dobsons zijn super stabiel en geven je voor een lage prijs een enorme lichtsterkte. Een prima instapmodel is de Omegon Dobson N 130/650 voor rond de €300. Met zo'n ding leer je razendsnel bewegen. Als je een stapje verder gaat, kom je uit bij een equatoriale montering.
Die vind je vaak bij telescopen vanaf €400, zoals de Celestron Astromaster EQ of Explorer series. Dit is een wat ingewikkelder systeem.
Je moet de as van de montering uitlijnen met de sterrenpool. Als je dat eenmaal hebt gedaan, hoef je maar aan één knop te draaien om een object te volgen of zelf coördinaten in te voeren.
Dit voelt in het begin wat onwennig, maar het is de moeite waard om te leren. Handmatig richten op een equatoriale montering vereist net iets meer techniek, maar het blijft handmatig.
Praktische tips voor beginners
Wil je direct aan de slag? Hier een paar tips die je leven makkelijker maken. Ten eerste: oefen overdag.
Zet je telescoop in de tuin en probeer een verre boomtop, een schoorsteen of een vogel te richten, terwijl je test wat het bereik van de wifi-verbinding is.
Zo leer je de weerstand van je montering kennen zonder dat je in het donker staat te stuntelen. Ten tweede: gebruik je handen.
Je hoeft niet alleen door de zoeker te kijken. Houd je hand vlak bij de opening van de telescoop. Als je schaduw van je hand op de grond ziet, weet je dat je de zon of een felle lamp in je vizier hebt (pas op: nooit naar de zon kijken!).
Zo kun je makkelijker zien welke kant je op beweegt. En tot slot: haast je niet.
Sterrenkijken is een kwestie van geduld. Neem de tijd om je telescoop goed neer te zetten, evenwicht te maken en de boel goed vast te zetten. Probeer niet in één keer het verste object te vinden. Begin dichtbij, met de Maan of een heldere planeet.
Voel hoe de telescoop beweegt en geniet van het proces. Je zult zien dat het na een paar avonden al veel makkelijker gaat. Veel kijkplezier!