Hoe herken je "dead pixels" op je astronomie sensor?

Redactie Martijn de Valk

Redactie

Je staat net buiten met je gloednieuwe ZWO ASI533MC Pro, de lucht is eindelijk donker en je wilt die prachtige melkweg vastleggen. Maar als je de eerste testopname binnenhaalt, zie je twee felrode puntjes die niet weggaan. Herkenbaar?

Dat zijn dead pixels, ofwel dode pixels op je astronomie sensor. Geen paniek, het is meestal simpel op te lossen, maar je moet ze wel eerst goed herkennen.

Een dead pixel is een sensorpixel die geen licht meer doorlaat of juist constant vastloopt. Bij astrofotografie springen ze eruit als heldere sterren op een donkere achtergrond. Je wilt ze niet verwarren met hot pixels of stof op de lens. In deze handleiding leer je precies hoe je ze vindt, test en fixt.

Wat je nodig hebt voor de test

Voor je begint, verzamel je de juiste spullen. Een beetje voorbereiding scheelt een hoop frustratie.

• Een astronomie camera: ZWO ASI294MC Pro, ASI533MC Pro of een DSLR zoals de Canon EOS Ra.
• Een sterrenbeeld of donkere hemel, of een sterrenwolk als je binnenshuis test.
• Een laptop met software: SharpCap, N.I.N.A. of Astro Photography Tool.
• Een statief of telescoop mount, bijvoorbeeld een Sky-Watcher EQ5.
• Een lensdop of stofkap voor de sensor, soms bijgeleverd bij je camera.
• Een microvezeldoekje en perslucht bus van circa €10 tot €15.

Je hoeft niet alles nieuw te kopen, veel heb je al in huis. Check of je camera goed wordt herkend door je software. Sluit hem aan via USB 3.0 voor de snelste dataoverdracht, dat voorkomt ruis en vertragingen.

Stap 1: Maak een donkere referentieopname

Een donkere opname is je basis om pixels te vinden die niet horen. Zonder deze stap zie je ruis en hot pixels over elkaar liggen.

1. Sluit de lensdop op je camera of zet de telescoop volledig afgesloten op het statief.
2. Open SharpCap of N.I.N.A. en kies de juiste camera. Zet de sluitertijd op 2 seconden en ISO op 0 tot 400, afhankelijk van je model.
3. Maak 10 donkere frames. Dat duurt ongeveer 20 seconden tot een minuut.
4. Sla de bestanden op in een aparte map, bijvoorbeeld "donker_2s_10x".

Doe dit binnen bij daglicht of in een donkere kamer. Veelgemaakte fout: je vergeet de sensor af te dekken. Zonder dop komen er lichtlekken binnen en lijken pixels vals positief. Een ander veelvoorkomende fout is te korte sluitertijd; probeer minimaal 2 seconden voor duidelijke patronen.

Een donkere opname is je controlelijst. Zonder deze stap raak je snel het overzicht kwijt.

Stap 2: Bekijk de opname op je scherm

Open een donker frame in je beeldverwerker. Gebruik AstroPixelProcessor of Siril voor een eerste blik, of gewoon de ingebouwde viewer.

1. Open één donker frame en zet het contrast hoog, bijvoorbeeld op +80%.
2. Zoek naar felrode of witte puntjes die niet meebewegen. Dead pixels blijven op exact dezelfde plek.
3. Maak een screenshot of noteer de coordinaten, bijvoorbeeld x=1245, y=789.
4. Vergelijk met andere frames: als het puntje in alle frames terugkomt, is het een dead pixel.

Zoom in tot op pixelniveau, dat is essentieel. Let op hot pixels: die veranderen van helderheid per opname. Dead pixels zijn constant.

Test minimaal 5 frames om zeker te zijn. Dit duurt ongeveer 5 tot 10 minuten.

Veelgemaakte fout: je kijkt te snel en mist subtiele pixels. Neem de tijd en zoom in tot 200% of meer.

Stap 3: Maak een flatfield om pixels te onderscheiden

Een flatfield helpt om stof, vignetten en echte sensorproblemen te scheiden. Je maakt een egaal beeld van een wit scherm of de hemel bij schemer.

1. Zet een wit laken of een LED-paneel voor je lens, op circa 30 cm afstand.
2. Stel scherp op oneindig en kies een sluitertijd van 1/100 seconde, ISO 200.
3. Maak 5 flats en sla ze op in een aparte map.
4. Open een flat in je software en vergelijk met het donker frame.

Dead pixels zijn op een flat vaak donkerder dan de omgeving, terwijl hot pixels juist oplichten.

Dit duurt ongeveer 5 minuten. Gebruik een ZWO flatfield kit van rond €30 voor consistente resultaten. Veelgemaakte fout: je lichtbron is niet egaal. Test eerst met je telefoon op volle helderheid en check voor vlekken.

Stap 4: Test op een echte sterrenhemel

Nu ga je buiten testen om te zien of de pixels echt storen in je opnames. Kies een heldere nacht zonder maan, bijvoorbeeld tijdens een Melkweg-seizoen in mei of augustus, en vergeet niet om hitteproblemen bij smart telescopes in de zomer te voorkomen.

1. Zet je camera op een stabiele mount, bijvoorbeeld een Sky-Watcher Star Adventurer.
2. Maak een testopname van 30 seconden op ISO 800, focus op een heldere ster.
3. Bekijk de RAW op je laptop: zoom in en zoek naar de eerder genoteerde pixels.
4. Herhaal 3 keer en vergelijk of de pixels constant blijven.

Dead pixels vallen op als heldere stippen op een donkere achtergrond. Hot pixels kunnen bewegen door temperatuurwisselingen. Dit duurt ongeveer 10 tot 15 minuten.

Veelgemaakte fout: te snel schakelen tussen opnames zonder afkoelen. Laat je camera 5 minuten stabiliseren.

Stap 5: Schoonmaken en kalibreren

Soms zijn het maar stofdeeltjes. Een goede schoonmaak kan wonderen doen. Ga voorzichtig te werk, de sensor is kwetsbaar.

1. Gebruik perslucht om stof weg te blazen, houd de bus rechtop om vocht te voorkomen.
2. Veeg met een microvezeldoekje licht over de sensor, alleen als het echt nodig is.
3. Herhaal de donkere opname van stap 1 na elke schoonmaak.
4. Check of de pixels verdwenen zijn; zo niet, dan zijn het echte dead pixels.

Duur: ongeveer 5 minuten. Een bus perslucht kost €10, een microvezeldoekje €5.

Veelgemaakte fout: te hard drukken, wat krassen veroorzaakt. Doe het licht en met beleid.

Als schoonmaken niet helpt, zijn het echte dead pixels. Dan is kalibratie de volgende stap.

Stap 6: Kalibratie in software verwijderen

Dead pixels kun je in software verwijderen met een bad pixel map. Dit is geen reparatie van de sensor, maar een trucje in je verwerkingspijplijn.

1. Open je donkere frames in AstroPixelProcessor of PixInsight.
2. Gebruik de tool "Bad Pixel Map" of "Defect Pixel Correction".
3. Selecteer de coordinaten van de dead pixels die je hebt genoteerd.
4. Exporteer de map en pas toe op je sterrenfoto's.

Dit duurt ongeveer 10 tot 20 minuten, afhankelijk van je computer. Voor PixInsight kost een licentie rond €230, maar er zijn gratis alternatieven zoals Siril.

Veelgemaakte fout: te veel pixels verwijderen, waardoor je echte sterren kwijtraakt. Beperk het tot de duidelijke dead pixels. Tip: bij ZWO cameras kun je ook firmware-updates checken via de website, soms lossen die sensorproblemen op. Mocht je firmware herstellen na een mislukte update, volg dan nauwkeurig de instructies van de fabrikant.

Verificatie-checklist

• Heb je minimaal 10 donkere frames gemaakt?
• Zijn de pixels constant over meerdere opnames?
• Heb je flats vergeleken om stof uit te sluiten?
• Is de sensor schoon gemaakt zonder krassen?
• Is de bad pixel map correct toegepast in je software?
• Test je opnieuw op een echte sterrenhemel en zijn de pixels weg of minder storend?

Als je alle stappen hebt doorlopen, zou je geen last meer moeten hebben van storende pixels in je astrofoto's. Vergeet ook niet je kostbare apparatuur goed te beschermen. Mocht het niet lukken, overweeg dan een professionele sensorreiniging bij een reparatieservice, vaak rond €50 tot €100. Veel succes en clear skies!