Het gebruik van een 'Off-Axis Guider' (OAG)
Een van de grootste uitdagingen in de astrofotografie is het scherp houden. Je hebt je perfecte compositie staan, de belichting is goed, maar na tien minuten blijkt je focus net iets te zijn verlopen en zijn je sterren vage bolletjes.
Je kunt natuurlijk elke paar minuten handmatig bijschaven, maar dat is een crime en het verpest je serie.
Automatische focus systemen zijn een optie, maar die zijn vaak complex en duur. De meest elegante en professionele oplossing? Die zit vaak al verstopt in je accessoires: de Off-Axis Guider, of OAG.
Een OAG is een ingenieus apparaatje dat je in je optische pad plaatst om je telescoop exact te blijven volgen, zonder dat je een extra zware camera nodig hebt. Het is de manier waarop de profs stabiele, lange sluitertijden realiseren. Laten we eens kijken hoe dit werkt, wat het voor jou kan betekenen en hoe je het installeert.
Wat is een Off-Axis Guider precies?
Stel je voor dat je een prisma in je telescoop stopt, net achter je hoofdlens. Dit prisma pakt een heel klein stukje van het licht dat vanaf de rand van je telescoopopening binnenkomt. Dit licht is afkomstig van een ster die nét naast je hoofdobject staat.
Dit kleine stukje licht leid je via een extra spiegeltje naar een aparte, kleine camera: de guider.
Die guider kijkt naar die ene ster en geeft signalen aan je monturing om kleine bewegingen te corrigeren. Je hoofdcamera, die de foto van je nevel of sterrenstelsel maakt, krijgt al het overige licht.
Zo volg je een ster zonder dat je een extra gewicht aan je telescoop hangt. Het belangrijkste verschil met de klassieke 'guidescope' (een extra kleine telescoop op de zijkant) is het gewicht en de flexibiliteit. Een guidescope met een camera erop maakt je set flink zwaarder en langer, wat weer kan zorgen voor windgevoeligheid of balansproblemen.
Een OAG zit volledig ingebouwd en voegt bijna geen extra lengte of gewicht toe.
Ideaal voor lange brandpuntsafstanden of als je monturing al op het maximale draagvermogen zit.
Hoe werkt het in de praktijk? De opbouw
De installatie van een OAG klinkt ingewikkeld, maar het is eigenlijk gewoon een kwestie van stapelen. De volgorde is cruciaal.
Je begint met je camera, of eigenlijk: je camera moet als laatste in de rij staan. De meeste OAG's hebben een ingebouwde T2-adapter (M42) of een specifieke aansluiting voor je camera. Stap 1: Draai de OAG op je camera.
De kant waar normaal je objectief op zou draaien, gaat nu op de OAG.
Aan de andere kant van de OAG zit een lange schroefdraad. Dit is de kant die je op de telescoop draait. Stap 2: De guider-camera.
De meeste OAG's hebben een 1,25-inch uitsparing waar je een kleine camera in kunt schuiven. Dit is je 'guider camera'.
Denk aan een ZWO ASI 120 Mini of een QHY5L-II. Je schuift hem in de focusring van de OAG.
Je kunt hem heen en weer draaien om scherp te stellen op de interne prismaspiegel. Stap 3: De telescoop. De lange schroefdraad van de OAG draai je nu vast in de focusser van je telescoop, die bij voorkeur stabiel opgesteld staat voor het bouwen van een eigen pier. Je zult merken dat je de focusser van je telescoop moet gebruiken om de hoofdcamera scherp te krijgen.
De guider-camera zit al op z'n eigen scherpstelling. Een veelgehoorde valkuil: de spiegel van de OAG.
Je moet de spiegel (of het prisma) in de OAG zo draaien dat de guider-camera precies een ster uit het veld 'pakt'. Dit vereist een beetje geduld. Je draait de spiegel, en tegelijkertijd draai je de guider-camera in de 1,25-inch houder om de hoek te bepalen. Meestal zit er op de OAG een schroefje om de spiegel te vergrendelen zodra je de juiste positie hebt gevonden.
De markt: Prijzen en bekende modellen
De wereld van de OAG's is redelijk overzichtelijk. Er zijn een paar basismodellen en een paar high-end opties.
De prijsverschillen zitten hem vooral in de kwaliteit van de prismaspiegel, de stevigheid van de constructie en de soepelheid van de focusser voor de guider. Budget: TS Optics / Omegon (rond de €70 - €100)
Deze OAG's zijn de instappers. Ze zijn vaak gemaakt van aluminium en hebben een eenvoudig mechanisme. De prismaspiegel is vaak smaller dan bij duurdere modellen.
Dit betekent dat je soms moeite hebt om een guider-ster te vinden als je een erg smal beeldveld hebt (bijvoorbeeld met een hele lange lens of telescope). Voor de meeste gebruikers met een Newton of SCT van 8 tot 10 inch zijn ze perfect.
Middenklasse: ZWO OAG (rond de €150 - €200)
Dit is de 'gouden standaard' voor veel amateurs.
De ZWO OAG is compact, stevig en heeft een fijne focusserring voor de guider-camera. Het prisma is relatief groot, waardoor je altijd wel een ster te pakken krijgt. Ze zijn vaak gemaakt van metaal en voelen duurzaam aan.
De aansluiting is standaard M42, wat ideaal is voor de meeste camera's. High-End: Starlight Xpress / Explore Scientific (rond de €300 - €450)
Dit is de topklasse voor wie zich wil verdiepen in narrowband fotografie (Ha, OIII, SII) met een smart telescope.
Starlight Xpress maakt al decennia lang de referentie OAG's. De afwerking is subliem, de focusser loopt als boter en het prisma is van optisch zeer zuiver glas. Ze zijn vaak compacter en passen naadloos op hun eigen merk camera's, maar zijn met adapters ook op andere systemen te gebruiken.
De Explore Scientific OAG is een directe concurrent en vaak iets goedkoper, maar nog steeds van hoge kwaliteit.
Let op: je hebt voor een OAG vaak een specifieke 'T-ring' nodig voor je camera (bijvoorbeeld T2-Nikon of T2-Canon) en een verlengstukje (extensie) om de juiste focus te bereiken. Deze zitten er meestal niet bij.
Praktische tips voor succes met je OAG
De juiste guider-camera kiezen. Niet elke camera is geschikt.
Je hebt er een nodig met een relatief kleine pixelgrootte en een hoge gevoeligheid, omdat je maar een klein stukje licht opvangt.
De ZWO ASI 120 Mini is een topper. Hij is snel, gevoelig en goedkoop. De QHY5L-II is ook een klassieker.
Kies een camera met een pixelgrootte van rond de 3.75 micron, dat matcht goed met de meeste telescopen. De guider-ster vinden is soms een uitdaging, zeker als je gewend bent aan de eenvoud van wide-field astrofotografie met een smart telescope.
Dit is vaak het lastigste onderdeel. Als je eenmaal je OAG hebt geïnstalleerd en je camera's aangesloten, moet je in de software (zoals PHD2 Guiding) een ster zien. Omdat je door een klein prismatje kijkt, is het veld extreem klein. Zorg dat je target (je hoofdobject) in beeld is.
Draai de spiegel van de OAG zover mogelijk naar 'buiten' (naar de rand van de hoofdtelescoop).
Zoek in de guider-view naar een ster. Als je er geen ziet, draai de spiegel dan iets terug of draai de guider-camera in de houder. Het is een beetje zoeken, maar als je het eenmaal hebt, heb je het altijd.
De beste focus voor de guider. De guider-camera moet scherp staan op oneindig, maar dat betekent niet dat de afstand tot de spiegel exact bepaald is.
De truc is om overdag (of met een heldere maan) de guider-camera scherp te stellen op een ver punt (een wolk of de maan). Zodra je 's nachts begint, hoef je hier niet meer aan te zitten. De focusser op de OAG is vaak grof, maar met een beetje oefening krijg je het perfect.
Probleemoplossing: Vignet. Soms zie je in je hoofdcamera een schaduwrand.
Dit kan komen doordat de guider-camera of de spiegel van de OAG te ver in het lichtpad steekt.
Dit is vooral een probleem bij camera's met een grote sensor (Full Frame). Bij APS-C sensors en kleinere komt dit bijna nooit voor. Als het wel gebeurt, kun je soms de guider-camera iets verder intrekken of een andere OAG overwegen met een smaller profiel.
Wanneer kies je wél voor een OAG? Als je een lange brandpuntsafstand gebruikt (vanaf 1000mm), of als je monturing net aan z'n limiet zit.
Als je fotografeert met een Reducer/Flattener, zorg dan dat je OAG-compatible bent; sommige reducers hebben een specifieke afstand nodig tot de sensor. Een OAG is de investering waard als je merkt dat je set te zwaar wordt of je moeite hebt met stabiele guiding over lange periodes.