De impact van Starlink satellieten op astrofotografie
Je staat buiten, de lucht is pikzwart en je hebt net een nieuwe camera op je telescoop gericht.
Je zoekt naar de Orionnevel, een prachtig object om te fotograferen. Je drukt op de ontspanner, de sluiter gaat open en... zie je dat? Een rechte lijn van felle stippen die dwars door je foto scheurt.
Welkom in de wereld van Starlink, de satellieten van Elon Musk die de sterrenhemel overspoelen. Voor astrofotografen is dit een serieus issue, maar er zijn manieren om ermee om te gaan.
Wat is Starlink en waarom zie je het?
Starlink is een netwerk van duizenden satellieten die door SpaceX de ruimte in worden geschoten. Hun doel is simpel: internet over de hele wereld.
Omdat ze laag boven de aarde draaien (rond de 550 kilometer), zijn ze met het blote oog waarneembaar, vooral kort na zonsondergang of net voor zonsopkomst.
Wanneer je een lange belichtingstijd gebruikt bij astrofotografie, legt je camera alles vast wat licht geeft. Een Starlink-satelliet beweegt snel, ongeveer 27.000 km/uur, en reflecteert zonlicht. Het gevolg? Een heldere, witte streep op je beeld die dwars door sterrenstelsels of de Melkweg loopt.
Dit fenomeen wordt vaak een "satelliettrein" genoemd. Voor beginners is dit verwarrend.
Je denkt misschien dat je telescoop kapot is of dat er een vliegtuig overvliegt. Maar nee, het zijn gewoon satellieten. Het aantal neemt toe; in 2024 waren er al ruim 5.000 actief en er komen er nog veel meer bij.
Waarom is dit een probleem voor astrofotografen?
Stel je voor: je hebt een belichting van 5 minuten gemaakt met je Nikon Z6 of Canon EOS Ra.
Je hebt je telescoop perfect afgesteld, de lucht is helder en je hebt een prachtig object in beeld. Tijdens die 5 minuten vliegen er gemiddeld 5 tot 10 Starlink-satellieten door je gezichtsveld. Je foto zit vol met strepen. Vooral bij lange belichtingen is dit storend.
Als je met een tracker werkt (zoals een Sky-Watcher Star Adventurer), beweegt de sterrenhemel mee, maar de satellieten blijven als rechte lijnen op je sensor staan. Dit betekent dat je achteraf veel tijd kwijt bent aan het wegwerken van deze storingen in software zoals Photoshop of PixInsight.
Er is een verschil tussen wide-field fotografie en deep-sky fotografie. Bij wide-field (bijvoorbeeld met een groothoeklens op een statief) vallen de strepen meer op.
Bij deep-sky met een lange brandpuntsafstand (bijvoorbeeld 1000mm) zijn de strepen korter, maar ze verstoren nog steeds details in sterrenclusters of nevels. Het is gewoon irritant, punt uit.
Hoe beperk je de schade? Praktische aanpak
Gelukkig hoef je niet meteen te stoppen met fotograferen. Er zijn manieren om de impact van Starlink te minimaliseren.
Een van de beste methoden is het nemen van veel kortere belichtingen.
In plaats van één opname van 5 minuten, maak je bijvoorbeeld 30 opnames van 10 seconden. Waarom werkt dit? Omdat satellieten bewegen. In 10 seconden zijn ze maar een klein stukje op je sensor voorbijgegaan.
Later, tijdens het stacken van foto's, kun je deze storende pixels eruit halen met behulp van sigma-clipping algoritmen. Software zoals DeepSkyStacker of Siril doet dit automatisch.
Een andere tip is het vermijden van de "satellieturen". Starlink-satellieten zijn het zichtbaarst kort na zonsondergang en voor zonsopkomst, wanneer de zon net onder de horizon is en de satellieten nog verlicht worden. Wacht liever tot het diep in de nacht is, als de satellieten in de schaduw van de aarde staan en minder reflecteren. Dit is meestal tussen 01:00 en 04:00 uur, afhankelijk van je locatie.
Gebruik je een equatoriale montering? Zorg dat je nauwkeurig polar aligned bent.
Als je precies op de hemelpool staat, bewegen de sterren in cirkels om je as. Starlink-satellieten bewegen in rechte lijnen. Tijdens het stacken worden deze lijnen als ruis herkend en verwijderd. Dit werkt het beste bij lange sessies met veel opnames.
Software en bewerking: je redding na de opname
Zelfs met de beste voorbereiding zul je soms satellietstrepen op je foto's hebben.
Dan komt software om de hoek kijken. Er zijn verschillende tools die specifiek zijn ontwikkeld voor astrofotografie om dit probleem op te lossen. Een populaire optie is PixInsight, een krachtig programma voor €270.
Het heeft een functie genaamd "Satellite Trail Removal" of je kunt de "Clone Stamp" tool gebruiken. Dit werkt goed, maar het vereist wel enige oefening.
Als beginner kun je beter starten met gratis software. Siril is een gratis en open-source alternatief dat steeds populairder wordt.
Het heeft ingebouwde stacking-mogelijkheden waarbij ruis en storende lijnen automatisch worden geminimaliseerd. Als je eenmaal je lichtbestanden (lights) hebt, kun je in Siril de "Stacking" tab gebruiken en kiezen voor "Sigma Clipping". Dit verwijdert extreme waarden, zoals satellietstrepen, uit de gemiddelde opname. Voor wie echt serieus is, is er de optie om handmatig te corrigeren in Adobe Photoshop of GIMP.
Met de "Healing Brush" of "Clone Stamp" kun je lijnen wegwerken. Dit is tijdrovend, maar voor enkele foto's prima te doen. Let wel op dat je niet te veel details verliest; werk met lagen zodat je altijd terug kunt.
Hardware-oplossingen: investeren in betere resultaten
Naast software kun je ook je hardware aanpassen om de impact van Starlink te verminderen.
Een optie is het gebruik van een camera met een snellere sensor, zoals de ZWO ASI294MC Pro. Deze camera's hebben een hoge gevoeligheid en kunnen in kortere tijd meer licht opvangen, waardoor je belichtingstijden kunt verkorten zonder ruis. Een andere optie is het gebruik van een filter.
Een narrowband-filter (zoals een Optolong L-eXtreme) blokkeert lichtverontreiniging en sommige satellietreflecties, hoewel dit niet altijd waterdicht is. Deze filters kosten tussen de €150 en €300, afhankelijk van het merk en de maat (bijvoorbeeld 2-inch voor telescopen). Overweeg ook eens of een Barlow-lens nuttig is voor jouw smart telescope.
Als je een telescoop hebt met een diafragma groter dan 200mm, zoals een Celestron NexStar 8SE, overweeg dan een focal reducer.
Dit vermindert de brandpuntsafstand, waardoor je een breder gezichtsveld krijgt en kortere belichtingstijden kunt gebruiken. Een exemplaar van bijvoorbeeld de Meade f/6.3 reducer kost rond de €150. Tot slot, als je echt gefrustreerd bent, kun je overwegen om naar locaties te gaan met minder lichtvervuiling en satellietdekking. Maar eerlijk gezegd, met de groei van Starlink is dat steeds moeilijker. Beter is om je workflow aan te passen dan je reisplannen.
Praktische tips voor beginners
Hier zijn een paar concrete stappen die je vandaag nog kunt zetten:
- Test korte belichtingen: Probeer eens 10 tot 30 seconden per opname in plaats van minuten. Gebruik een ISO van 800 tot 1600 voor balans.
- Plan je sessie: Check apps zoals Heavens Above of Stellarium om te zien wanneer Starlink-passen zijn. Vermijd uren na zonsondergang.
- Stack veel: Maak minstens 50 opnames. Hoe meer je hebt, hoe beter de software de strepen kan wegfilteren.
- Investeer in software: Begin met Siril (gratis) en overweeg PixInsight later als je vordert. Een cursus van €50 online kan veel schelen.
- Check je uitrusting: Zorg dat je statief of montering stabiel is. Trillingen maken satellietstrepen erger.
Onthoud dat astrofotografie een hobby is van geduld. Starlink is een uitdaging, maar niet onoverkomelijk. Met astrofotografie voor beginners: van smartphone naar telescoop kun je nog steeds prachtige beelden maken van de Melkweg, sterrenstelsels en nevels. Blijf experimenteren en geniet van het proces!