De impact van 'Backlash' in je montering en hoe het te verhelpen
Je staat buiten, de lucht is helder, en je hebt net die ene perfecte opname van de Orionnevel in the pocket.
Maar als je de foto later bekijkt, zie je iets vervelends: sterren zijn een beetje uitgerekt, niet strak en rond. Het voelt alsof je mount net iets te laat reageert. Dat is vaak het werk van 'backlash' – de speling in je aandrijving die je astrofotografie kan verpesten. Geen zorgen, het is een bekend probleem en we lossen het samen op.
Backlash is simpelweg de ruimte of speling tussen de tanden van de worm- en tandwielset in je montering. Als je de richting verandert, moet deze speling eerst worden opgevuld voordat de motor weer effectief trekt. Het resultaat?
Een kleine vertraging in je volgsysteem, wat leidt tot vervormde sterren en een minder scherp beeld.
Vooral bij lange sluitertijden wordt dit zichtbaar.
Waarom is backlash een killer voor je astrofoto?
Stel je voor: je mount volgt een ster, maar door de speling moet de motor even 'inklikken' voordat hij de andere kant op draait.
Die micro-vertraging zorgt ervoor dat de ster niet meer als een punt op de sensor staat, maar als een kleine streep. Dit is het meest merkbaar bij lange brandpuntsafstanden (bijvoorbeeld een 200mm lens of een 8" Newton) en bij lange sluitertijden van 2 minuten of meer.
Bij visuele waarneming is het minder storend, maar voor astrofotografie is het een echte vijand. Je kunt nog zo'n goede camera en telescoop hebben, als je mount niet soepel loopt, lever je in op scherpte. Denk aan merken als de Sky-Watcher HEQ5 of de Orion Sirius, waarbij een beetje backlash soms al na een jaar optreedt. Het is niet altijd een productiefout, maar vaak slijtage of verkeerde instellingen.
Goed nieuws: je hoeft niet meteen een nieuwe montering te kopen. Met een paar simpele aanpassingen kun je de impact van backlash aanzienlijk verkleinen.
We gaan het stap voor stap aanpakken, van simpele instellingen tot het fijnmazig afstellen van je uitrusting. Pak een bak koffie, en laten we beginnen.
Wat heb je nodig?
Je hebt niet veel speciaal gereedschap nodig, maar een paar dingen zijn essentieel om het proces soepel te laten verlopen. Zorg dat je dit bij de hand hebt voordat je start, zodat je niet halverwege hoeft te stoppen. Dit bespaart tijd en frustratie.
- Een sterke laptop of desktop met planetariumsoftware zoals Stellarium of Cartes du Ciel (gratis).
- Een handmatige richtknop (die meestal bij je mount hoort) of een losse RA/Dec-knop.
- Een sterrenkaart of een lijst van heldere sterren (bijv. Vega of Polaris) voor testdoeleinden.
- Schoonmaakmiddel: een zachte doek en een beetje isopropylalcohol voor de tandwielen.
- Optioneel: een laserniveau of een waterpas om je tripod waterpas te zetten (kost ongeveer €15-€25).
- Je mount-handleiding voor de specifieke instellingen van jouw model (bijv. de Sky-Watcher EQ6).
De totale kosten voor deze materialen zijn laag, meestal onder de €50 als je ze nog niet hebt.
Het belangrijkste is je geduld; dit proces duurt ongeveer 1-2 uur, afhankelijk van hoeveel speling je mount heeft.
Stap 1: Controleer en kalibreer je mount
Begin met het waterpas zetten van je tripod. Een onstabiele basis verergert alleen maar de speling.
Gebruik je laserniveau of waterpas en zorg dat de poten stevig op de grond staan. Dit duurt maar 5 minuten, maar het is cruciaal voor een nauwkeurige meting. Sluit je mount aan op je laptop en start de planetariumsoftware.
Richt op een heldere ster, bijvoorbeeld Vega, en zet de mount in de 'track'-modus. Laat de motor 10 minuten draaien om op temperatuur te komen, zodat je klaar bent voor de jacht op supernova's in verre sterrenstelsels.
Dit voorkomt dat uitzetting van materialen je metingen beïnvloedt. Test nu de backlash handmatig.
Gebruik de richtknop om de telescoop een klein stukje links en rechts te bewegen. Voel je een 'klik' of vertraging voordat de beweging soepel gaat? Noteer hoeveel seconden dit duurt – bijvoorbeeld 2-3 seconden. Dit is je baseline. Veelgemaakte fout: te snel bewegen; doe het langzaam om de speling duidelijk te voelen.
Stap 2: Verklein de speling met de wormwielinstelling
Nu gaan we de fysieke speling aanpakken. Bij de meeste mounts (zoals de HEQ5) zit er een wormwielas die je kunt afstellen.
Zoek de kleine schroeven op de zijkant van de motorhouder – meestal 2 of 3 stuks.
Gebruik een kleine schroevendraaier (maat 0 of 1) om ze voorzichtig los te draaien. Draai de wormwielas een klein beetje (bijvoorbeeld 1/8 slag) om de speling te verminderen. Test direct door de mount met de hand te bewegen; je moet minder 'speelruimte' voelen.
Doe dit in stappen van 5 minuten werken en 5 minuten testen. Overdrijf niet: te strak aandraaien kan de motor beschadigen, wat je wilt voorkomen bij een mount van €800-€1200. Veelgemaakte fout: vergeten om de motor uit te zetten tijdens het afstellen. Zet altijd de stroom uit om schade te voorkomen. Na 20-30 minuten moet je een merkbare verbetering zien, met een speling van minder dan 1 seconde.
Stap 3: Gebruik software om backlash te compenseren
Als de fysieke instellingen niet genoeg zijn, kun je softwarematig compenseren. In programma's zoals PHD2 Guiding of N.I.N.A. kun je een 'backlash-compensatie' instellen.
Open de instellingen van je volgsysteem en zoek naar de optie voor backlash in de RA- of Dec-richting. Stel de compensatie in op basis van je meting uit stap 1.
Bijvoorbeeld: als je 2 seconden speling had, zet je de compensatie op 1,5 seconden (iets minder om overcompensatie te voorkomen). Test dit door een korte opname te maken van 1 minuut en de sterren te controleren op vervorming. Gebruik een brandpuntsafstand van 100-200mm voor deze test. Timing is hier belangrijk: doe dit bij zonsondergang als de lucht nog licht genoeg is voor testen, maar donker genoeg voor sterren.
Veelgemaakte fout: te hoge compensatie instellen, wat leidt tot 'overshoot' (de mount beweegt te ver).
Pas geleidelijk aan en kijk naar de resultaten.
Stap 4: Onderhoud en langetermijnoplossingen
Backlash wordt erger door slijtage, dus regelmatig onderhoud is key. Reinig de tandwielen elke 3-6 maanden met een zachte doek en isopropylalcohol.
Vermijd oliën of vetten; die trekken stof aan en maken het erger. Dit duurt 10 minuten en voorkomt problemen bij mounts van merken zoals iOptron of Losmandy.
Overweeg een upgrade als de speling te groot is: een belt-drive kit (bijv. van AstroPhysics, €200-€400) vermindert backlash aanzienlijk. Voor beginners is een goede instelling vaak genoeg. Test je mount elke maand na een sessie om vroeg problemen te spotten. Veelgemaakte fout: onderhoud overslaan omdat het 'wel meevalt'.
Doe het preventief; het bespaart je uiteindelijk tijd en geld. Na een paar maanden merk je dat je foto's scherper worden en je diepte toevoegt aan je nevel-opnames tijdens de nabewerking.
Verificatie-checklist
Gebruik deze checklist om te controleren of je mount klaar is voor astrofotografie zonder last van backlash. Ga ze één voor één na na elke stap.
- Is je tripod waterpas en stabiel? (Test met een level, duur: 5 minuten)
- Heb je de wormwielas afgedraaid tot minder dan 1 seconde speling? (Voel met de hand)
- Zijn de software-instellingen correct? (Controleer in PHD2 of N.I.N.A., duur: 10 minuten testen)
- Zijn de sterren op een testopname rond en niet uitgerekt? (Maak een 1-minuut opname)
- Is het onderhoud uitgevoerd en bijgehouden? (Check je logboek)
Als je alle items kunt afvinken, is je mount ready voor de sterrenhemel. Mocht er nog iets niet kloppen, herhaal dan de betreffende stap. Met deze aanpak en door lichtvervuiling effectief te filteren, kun je genieten van scherpe, professionele astrofoto's zonder frustratie.